Bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học: Các kỹ thuật và công cụ thu thập số liệu định lượng
Mục tiêu học tập
Sau khi hoàn thành bài giảng này, học viên có thể:
- Mô tả được các kỹ thuật thu thập số liệu định lượng, nêu rõ ưu và nhược điểm của từng kỹ thuật.
- Xác định được kỹ thuật thu thập số liệu phù hợp cho từng loại hình nghiên cứu cụ thể.
- Trình bày các kỹ thuật xây dựng bộ câu hỏi phỏng vấn, phiếu tự điền và bảng kiểm quan sát.
- Mô tả quy trình thử nghiệm công cụ, tập huấn, tổ chức thu thập và giám sát số liệu nhằm đảm bảo chất lượng.
Tổng quan về quy trình nghiên cứu
Bài giảng tập trung vào giai đoạn xây dựng công cụ thu thập số liệu trong quy trình nghiên cứu khoa học, bao gồm các bước từ hình thành vấn đề nghiên cứu, thiết kế nghiên cứu, chọn mẫu, xây dựng công cụ, viết đề cương, thu thập dữ liệu cho đến xử lý dữ liệu.
Các kỹ thuật thu thập số liệu
1. Số liệu thứ cấp
Bao gồm các tài liệu xuất bản của chính phủ và các tổ chức (tổng điều tra, đăng ký, báo cáo), các kết quả nghiên cứu đã công bố và thông tin từ hệ thống thông tin đại chúng.
2. Quan sát
Sử dụng các giác quan để quan sát hiện tượng và tương tác. Có hai hình thức chính: tham gia và không tham gia. Quan sát có thể diễn ra trong hoàn cảnh tự nhiên hoặc được dàn dựng (đóng kịch). Tuy nhiên, phương pháp này có hạn chế như sự thay đổi hành vi của đối tượng, sai lệch do thành kiến của người quan sát và sai lệch ngẫu nhiên.
Bảng kiểm quan sát
Được sử dụng để thực hiện khám theo quy chuẩn kỹ thuật, ví dụ như bảng kiểm khám thai, bảng kiểm trang thiết bị y tế theo chuẩn quốc gia. Bảng kiểm có thể đánh giá tình trạng và hiện trạng hoạt động của cơ sở vật chất.
3. Phỏng vấn
Phỏng vấn có cấu trúc (structured interview): Sử dụng các câu hỏi được chuẩn bị sẵn theo một trình tự nhất định. Hình thức có thể là mặt đối mặt hoặc qua điện thoại. Có các ví dụ về bộ câu hỏi phỏng vấn có cấu trúc.
4. Phát vấn/Bộ câu hỏi tự điền
Sử dụng các câu hỏi theo một trình tự nhất định, phát cho đối tượng nghiên cứu để họ tự điền câu trả lời. Có các ví dụ về bộ câu hỏi tự điền.
So sánh Phát vấn và Phỏng vấn
- Ưu điểm Phát vấn: Giá thành thấp, có tính nặc danh cao.
- Nhược điểm Phát vấn: Hạn chế đối tượng, tỷ lệ trả lời có thể thấp, dễ sai lệch, không giải thích được, sai số ảnh hưởng từ câu hỏi trước.
- Ưu điểm Phỏng vấn: Thích hợp cho thông tin tổng hợp, chi tiết, giải thích. Thông tin có thể mở rộng ngoài phạm vi câu hỏi.
- Nhược điểm Phỏng vấn: Tốn kém, chất lượng phụ thuộc người phỏng vấn, người phỏng vấn có thể ảnh hưởng ý tưởng nghiên cứu.
II. Hình thức thu thập số liệu bằng bộ câu hỏi
- Đơn lẻ: Hỏi hoặc tự điền của từng cá nhân hoặc hộ gia đình.
- Tập thể: Sử dụng điều kiện có mặt đông người để hỏi hoặc phát câu hỏi tự điền.
Lựa chọn hình thức thu thập thông tin
- Đặc thù nội dung: Nội dung nhạy cảm nên dùng câu hỏi tự điền.
- Phân bố địa lý: Đối tượng phân tán rộng, phỏng vấn sẽ tốn kém.
- Đặc điểm đối tượng: Đối tượng không biết chữ, già yếu thì phỏng vấn là phù hợp.
- Nguồn lực tài chính: Hạn chế nguồn lực nên chọn hình thức tự điền.
III. Xây dựng bộ câu hỏi
1. Các bước phát triển bộ câu hỏi
- Tập hợp và định nghĩa rõ ràng mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết.
- Xây dựng các câu hỏi liên quan đến mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết.
- Sắp xếp thứ tự các câu hỏi.
- Xem xét về hành văn và hình thành câu hỏi hoàn chỉnh.
- Dịch thuật (nếu có).
- Thử nghiệm câu hỏi (bắt buộc).
2. Yêu cầu đối với câu hỏi
- Ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu, liên quan đến vấn đề nghiên cứu.
- Tránh dùng từ ngữ đa nghĩa, mập mờ.
- Câu hỏi không quá dài (khoảng 20 từ).
- Không sử dụng hai câu hỏi trong cùng một câu.
- Không dùng câu hỏi phủ định.
3. Các loại câu hỏi
- Câu hỏi mở: Không có câu trả lời sẵn, cung cấp nhiều thông tin, thích hợp cho phỏng vấn sâu, khó phân tích, có thể sai lệch.
- Câu hỏi đóng: Đưa ra các câu trả lời sẵn, dễ xử lý, thông tin không đa dạng, dễ sai lệch.