Bài giảng: Phương pháp nghiên cứu khoa học - Bài 8: Nhập và xử lý dữ liệu
Môn học: Phương pháp nghiên cứu
Khoa: Kinh tế
Trường: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
8.1 Giới thiệu
Bài giảng này nhằm hướng dẫn sinh viên các nội dung chính sau:
- Cách nhập liệu, xử lý và phân tích dữ liệu.
- Các kỹ thuật phân tích dữ liệu mang tính khám phá (exploratory data analysis).
- Cách sử dụng bảng chéo (cross-tabulation) để trắc nghiệm mối quan hệ giữa các biến phân loại (categorical variables).
- Cách sử dụng các thống kê để phân tích và kiểm định giả thuyết.
8.2 Quy trình phân tích dữ liệu
Hình 8.1 minh họa các bước khám phá, trắc nghiệm và phân tích dữ liệu trong quá trình nghiên cứu, bao gồm:
- Lập đề cương nghiên cứu.
- Thu thập và chuẩn bị dữ liệu.
- Phân tích và diễn giải dữ liệu (bao gồm phân tích mô tả, lập bảng chéo, trình bày dữ liệu dưới dạng biểu đồ như histogram, boxplots, Pareto, stem-and-leaf, AID, v.v.).
- Báo cáo nghiên cứu.
- Ra quyết định.
8.3 Nhập số liệu
8.3.1 Cách bố trí dữ liệu trên máy tính
Mục tiêu:
- Tạo điều kiện thuận tiện cho việc nhập liệu.
- Tạo sự thuận lợi cho việc chỉnh sửa dữ liệu.
Nguyên tắc chung:
- Đặt tên biến ngắn gọn, dễ hiểu (tiếng Việt không dấu hoặc tiếng Anh).
- Các biến cần được đặt tên theo quy định.
Sử dụng công cụ:
- Excel: Dễ thao tác và chỉnh sửa, tuy nhiên không gian lưu trữ hạn chế và công cụ thống kê, kinh tế lượng còn hạn chế cho phân tích.
- SPSS: Không gian lưu trữ gần như không hạn chế, công cụ thống kê và kinh tế lượng được trang bị đầy đủ cho nhu cầu phân tích. Tuy nhiên, việc khai báo dữ liệu ban đầu có thể mất thời gian.
Hình 8.2 minh họa cách nhập dữ liệu vào bảng tính SPSS. Hình 8.3 trình bày cách định nghĩa các thuộc tính cho các biến số định lượng, bao gồm tên biến (Name), kiểu dữ liệu (Type), độ rộng (Width), số thập phân (Decimals), nhãn biến (Label), giá trị (Values) và thang đo (Scale).
8.4 Làm sạch dữ liệu
8.4.1 Phát hiện giá trị dị biệt trong dữ liệu
a. Sử dụng Excel:
- Sử dụng hàm Max và Min để xác định giá trị lớn nhất và nhỏ nhất.
- Sử dụng công cụ AutoFilter để lọc và hiển thị dữ liệu.
- Sử dụng biểu đồ Scatter để trực quan hóa dữ liệu và phát hiện các điểm bất thường.
b. Sử dụng SPSS:
- Đồ thị Scatter: Giúp quan sát mối quan hệ giữa hai biến và phát hiện các giá trị ngoại lệ.
- Công cụ Frequency: Cung cấp bảng tần suất, phần trăm và phần trăm hợp lệ cho từng biến, giúp hiểu rõ sự phân bố của dữ liệu.
- Công cụ Explore: Cung cấp các thống kê mô tả chi tiết và biểu đồ (như histogram, box plot) để khám phá dữ liệu.
- Biểu đồ Pie Chart và Bar Chart: Dùng để biểu diễn tỷ lệ phần trăm của các danh mục trong một biến định tính.
- Công cụ Histogram: Hữu dụng để thể hiện phân phối của dữ liệu, độ méo (skewness) và độ nhọn (kurtosis). Lưu ý, histogram không dùng cho biến danh nghĩa.