Chuyên đề chạm khắc gỗ
Chương 1: Tổng quan
1.1. Tìm hiểu nghề chạm khắc gỗ
1.1.1. Khái niệm chung
Nghề chạm khắc gỗ là một nghề truyền thống có mặt ở nhiều quốc gia, với những phong cách đặc trưng riêng. Tại Việt Nam, nghề này đã hình thành và phát triển qua nhiều thời đại, mang đậm nét văn hóa dân tộc. Nghề chạm khắc gỗ chủ yếu sử dụng công cụ thủ công để tạo ra các tác phẩm hoa văn, phù điêu, tượng người, con giống,... Nghề này không chỉ mang lại giá trị sử dụng mà còn góp phần nâng cao giá trị thẩm mỹ và kinh tế.
Các sản phẩm chạm khắc gỗ rất đa dạng, từ đồ dùng nội thất đến vật trang trí, mang lại vẻ đẹp sang trọng và tinh tế cho không gian. Hiện nay, nghề chạm khắc gỗ đang có xu hướng phát triển mạnh mẽ tại nhiều làng nghề và cơ sở sản xuất trên cả nước, với các sản phẩm phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.
1.1.2. Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ
1.1.2.1. Nghề chạm khắc gỗ trong các giai đoạn lịch sử trước đây
Nghề chạm khắc gỗ có lịch sử lâu đời tại Việt Nam, với nhiều tác phẩm có giá trị được lưu giữ qua các triều đại. Nghề này phát triển mạnh mẽ trong kiến trúc cung đình và các công trình dân gian, tạo nên những sản phẩm đồ mộc tinh xảo như sập gụ, tủ chè, sập thờ,...
1.1.2.2. Nghề chạm khắc gỗ hiện nay
So với các nước khác, nghề chạm khắc gỗ Việt Nam mang đậm phong cách Á Đông và bản sắc dân tộc. Với chủ trương khuyến khích phát triển các nghề thủ công truyền thống, nghề chạm khắc gỗ đang nhận được sự hỗ trợ của nhà nước. Nhiều làng nghề truyền thống như La Xuyên, Đồng Kỵ, Vạn Điểm đang hoạt động sôi nổi, thu hút đông đảo người dân tham gia, từ người già đến trẻ nhỏ.
Các sản phẩm chạm khắc gỗ ngày nay có nhiều cải tiến về đường nét, kiểu dáng để phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng nhưng vẫn giữ được nét đặc sắc và truyền thống vốn có.
1.1.2.3. Quá trình phát triển nghề chạm khắc gỗ ở một số làng nghề tiêu biểu
- a) Làng nghề Vạn Điểm: Là một trong những làng nghề chạm khắc gỗ lâu đời, gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa dân tộc. Trải qua nhiều thăng trầm, làng nghề đã có những bước phát triển vượt bậc, sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu sang các thị trường quốc tế.
- b) Làng nghề La Xuyên: Là làng nghề sản xuất đồ mộc truyền thống lâu đời nhất Việt Nam. Trải qua hai cuộc chiến tranh, làng nghề đã dần phục hồi và phát triển mạnh mẽ nhờ sự giao lưu văn hóa và ứng dụng khoa học kỹ thuật. Sản phẩm của La Xuyên ngày càng đa dạng về chủng loại và mẫu mã, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.
- c) Làng nghề Đồng Kỵ: Có tốc độ phát triển nhanh chóng, trở thành làng nghề nổi tiếng khắp trong và ngoài nước. Với lợi thế vị trí địa lý thuận lợi, Đồng Kỵ đã hình thành khu công nghiệp chuyên sản xuất và kinh doanh đồ mộc cao cấp. Sản phẩm của Đồng Kỵ rất đa dạng, trong đó bàn ghế cao cấp là sản phẩm mũi nhọn, được xuất khẩu đi nhiều nước trên thế giới.
1.1.3. Tìm hiểu về công nghệ chạm khắc
Nghề chạm khắc gỗ ở Việt Nam có nhiều nét độc đáo về tạo hình, kết cấu và công nghệ. Sản phẩm chạm khắc gỗ bao gồm hoa văn, phù điêu, tượng con giống, tượng người, lèo tủ, bệ tủ chè, bệ sập,...
Phân loại sản phẩm chạm khắc gỗ bao gồm:
- Hoa văn: Các họa tiết trang trí theo quy luật nhất định, lặp lại, làm tăng vẻ đẹp cho sản phẩm.
- Phù điêu: Các hình chạm khắc nổi trên mặt phẳng, tạo thành bức tranh có chủ đề.
- Tượng con giống: Tượng các loài vật, được chạm khắc riêng biệt hoặc theo cụm.
- Tượng người: Tượng được chạm khắc hoàn thiện ở các mặt, thể hiện các tích cổ hoặc mẫu người đương đại.
- Lèo tủ: Phù điêu đặc biệt dùng để trang trí phía trên khung gương tủ chè.
- Bệ tủ chè: Phần đế của tủ chè được chạm khắc gỗ ba mặt.
- Bệ sập: Phần đế của sập, được chạm khắc ba hoặc bốn mặt.
Phân loại sản phẩm mộc chạm khắc theo công dụng, chức năng và đặc điểm cấu tạo.
c) Các dụng cụ trong nghề chạm khắc gỗ: Bao gồm bàn thao tác, ghế ngồi, mỏ lê, chàng tách, các loại đục (đục bạt, đục doãng, đục vụm, đục tách, đục chếch), nạo, dùi đục và đá mài.
1.1.3.2. Quy trình công nghệ chạm khắc gỗ: Bao gồm các công đoạn: nghiên cứu bản vẽ, chọn gỗ, pha phôi, vạch mẫu, đục vỡ, gọt, hoàn thiện dáng và cấu trúc, nạo, tỉa và đánh bóng sản phẩm.
a) Nghiên cứu bản vẽ: Yêu cầu bản vẽ thể hiện rõ phần nổi, chìm, xa, gần, bố cục, tỷ lệ, kích thước.
b) Chọn gỗ để chạm khắc: Cần chọn gỗ chắc, dai, vân thớ đẹp, lỗ mạch nhỏ, không bị mối mọt, ít nứt, màu sắc phù hợp với sản phẩm.
c) Pha phôi gỗ: Đảm bảo kích thước dư gia công hợp lý, mặt phôi thẳng, nhẵn, chuẩn xác.
d) Vạch mẫu mặt chính diện: Chọn mặt chính diện có vân thớ đẹp, không xoắn thớ, sau đó đặt phôi và dùng mẫu bìa để vạch.
e) Đục vỡ theo mẫu mặt chính diện: Tạo dáng vóc sản phẩm, giữ lại lượng dư gia công, dùng dụng cụ sắc bén, thực hiện các nhát đục chính xác.
f) Vạch mẫu mặt bên chuẩn vuông góc với mặt chính diện: Chọn mặt chuẩn chính xác, sau đó vạch mẫu các mặt còn lại.
g) Đục vỡ theo mặt chuẩn bên: Tương tự như đục vỡ mặt chuẩn trên, kết hợp tạo dáng hài hòa.
h) Vạch mẫu các vạch còn lại: Sử dụng đường bao chuẩn để vạch mẫu các phần tiếp theo, điều chỉnh nếu cần thiết.
i) Đục vỡ theo mẫu các mặt còn lại: Tạo dáng cơ bản cho sản phẩm, đảm bảo tỷ lệ, kích thước hài hòa.
j) Đục vỡ tạo dáng: Sửa sang chi tiết, đảm bảo dáng vóc và kích thước đúng mẫu.
k) Gọt: Tạo kích thước chuẩn, làm sạch bề mặt sản phẩm.
l) Hoàn thiện dáng và cấu trúc: Chú trọng dáng và cấu trúc sản phẩm, sửa lại chi tiết còn thiếu sót.
m) Nạo: Làm nhẵn các chi tiết sản phẩm, thao tác xuôi theo thớ gỗ.
n) Tỉa: Thực hiện trên các chi tiết nhỏ như lông, tóc, râu, yêu cầu đường tỉa sắc nét.
o) Đánh bóng sản phẩm: Làm sạch, làm nhẵn bề mặt, sau đó đánh si hoặc dầu bóng để tạo độ bóng cao.
1.1.4. Yêu cầu đối với sản phẩm mộc chạm khắc
1.1.4.1. Yêu cầu mỹ thuật
Sản phẩm chạm khắc gỗ là tác phẩm mỹ thuật, đòi hỏi sự cân đối, hài hòa, tuân thủ nguyên tắc hội họa và điêu khắc. Các đường nét chạm khắc phải sắc bén, nuột nà, bề mặt sản phẩm có độ bóng cao.
1.1.4.2. Yêu cầu công dụng trực tiếp
Sản phẩm chạm khắc không chỉ dùng để trang trí mà còn phục vụ nhu cầu sinh hoạt, đáp ứng yêu cầu về công dụng, môi trường sử dụng và tâm lý người dùng.
1.1.4.3. Yêu cầu độ bền lâu
Yêu cầu về độ bền lâu của sản phẩm chạm khắc gỗ.