Mở đầu
Luận án tập trung nghiên cứu về sự phát triển của các Khu công nghiệp (KCN) tại vùng Bắc Trung Bộ, một khu vực có vị trí địa lý chiến lược, tiềm năng phát triển kinh tế biển và là cầu nối quan trọng giữa miền Bắc và miền Nam. Trải qua gần 30 năm thực hiện đường lối Đổi Mới, Việt Nam đã chứng kiến những thay đổi căn bản trong cơ cấu kinh tế, trong đó KCN đóng vai trò là một hình thức tổ chức lãnh thổ công nghiệp hiệu quả, thu hút đầu tư, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng nguồn thu ngân sách và giải quyết việc làm.
Vùng Bắc Trung Bộ với đặc trưng đa dạng lãnh thổ, giáp biển rộng và tiềm năng phát triển kinh tế biển, cùng với vai trò là cầu nối giao thông quan trọng, đã chú trọng xây dựng và phát triển các KCN. Đến nay, vùng đã có 34 KCN được thành lập, trong đó 24 KCN đã đi vào hoạt động, đóng góp đáng kể vào nguồn thu ngân sách.
Tuy nhiên, quá trình phát triển KCN tại vùng cũng đối mặt với nhiều thách thức như tỷ lệ lấp đầy chậm, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ, cơ cấu phân bố ngành nghề chưa hợp lý, quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, cùng các vấn đề xã hội nảy sinh. Trước thực trạng đó, đề tài luận án nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng phát triển KCN vùng Bắc Trung Bộ, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp phát triển hiệu quả, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế của vùng và cả nước.
Lịch sử nghiên cứu đề tài
Nghiên cứu ngoài nước
- Thập kỷ 70-80 thế kỷ 20: Nhiều quốc gia tiến hành xây dựng KCX để thu hút đầu tư, đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ.
- Hướng phát triển KCN sinh thái (EIPs): Tối ưu hóa việc chia sẻ cơ sở hạ tầng, giảm thiểu chi phí, thúc đẩy sản xuất và bảo vệ môi trường.
- Nghiên cứu của Susan M. Walcott (2003): Vai trò của KCN Trung Quốc trong thu hút công nghệ hiện đại.
- Nghiên cứu về tác động của KCN đến môi trường và xã hội: Đề cập đến các vấn đề như ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, mất đất, mất sinh kế, di cư và tội phạm.
Nghiên cứu trong nước
- Từ những năm 90: KCN được nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn.
- Các công trình nghiên cứu về Địa lý công nghiệp, Tổ chức lãnh thổ công nghiệp, Địa lý Kinh tế Xã hội Việt Nam đã đề cập đến sự phân bố, quy mô, vai trò của KCN.
- Các nghiên cứu đánh giá hiện trạng phát triển KCN, các vấn đề đặt ra, kinh nghiệm phát triển KCN từ nước ngoài.
- Nghiên cứu về phát triển bền vững KCN, nhấn mạnh đến tổ chức không gian, phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường và xã hội.
- Nghiên cứu tại vùng Duyên hải miền Trung và Bắc Trung Bộ đánh giá thực trạng, giải pháp phát triển KCN.
Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu
- Mục tiêu: Phân tích các nhân tố ảnh hưởng, thực trạng phát triển KCN vùng Bắc Trung Bộ; đề xuất định hướng và giải pháp phát triển hiệu quả.
- Nhiệm vụ: Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về KCN; lựa chọn hệ thống tiêu chí đánh giá; đánh giá nhân tố ảnh hưởng và thực trạng phát triển; đề xuất định hướng và giải pháp.
- Giới hạn: Nghiên cứu 6 tỉnh vùng Bắc Trung Bộ; tập trung vào 15 KCN tiêu biểu; sử dụng số liệu từ 2005-2013, định hướng đến 2020.
Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu
- Quan điểm: Tổng hợp, lãnh thổ, hệ thống, lịch sử - viễn cảnh, phát triển bền vững.
- Phương pháp: Thu thập, xử lý tài liệu; khảo sát thực địa; thống kê, so sánh; chuyên gia; bản đồ và GIS; dự báo.
Đóng góp mới của luận án
- Kế thừa, bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn về KCN.
- Lựa chọn hệ thống tiêu chí đánh giá sự phát triển KCN.
- Làm rõ các nhân tố ảnh hưởng, thực trạng phát triển KCN vùng Bắc Trung Bộ.
- Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển KCN hợp lý, hiệu quả.
Cấu trúc của luận án
Luận án gồm 4 chương: Cơ sở lý luận và thực tiễn về khu công nghiệp; Các nhân tố ảnh hưởng; Hiện trạng phát triển; Định hướng và giải pháp.