Luận văn: Nguồn gốc, bản chất lợi nhuận và vai trò của lợi nhuận trong nền kinh tế thị trường hiện nay
Từ năm 1986, Việt Nam chuyển đổi cơ chế kinh tế sang nền kinh tế thị trường, kéo theo sự xuất hiện của nhiều phạm trù kinh tế mới, trong đó có lợi nhuận. Lợi nhuận, trước đây từng bị xem là tiêu cực, nay trở thành vấn đề trung tâm trong nền kinh tế thị trường, là mục đích, phần thưởng cho lao động, sáng tạo và là yếu tố quan trọng trong nền kinh tế.
I. Nguồn gốc và bản chất của lợi nhuận
1. Các quan điểm trước Mác về lợi nhuận
- Chủ nghĩa trọng thương: Cho rằng lợi nhuận phát sinh từ lĩnh vực lưu thông, là kết quả của trao đổi không ngang giá. Tiền tệ được xem là tiêu chuẩn của cải dân tộc.
- Trường phái cổ điển Anh: Quan niệm lợi nhuận sinh ra từ lĩnh vực sản xuất vật chất thông qua việc bóc lột lao động làm thuê. Các nhà kinh tế tiêu biểu như William Petty, Adam Smith, David Ricardo đã có những đóng góp quan trọng trong việc phân tích lợi nhuận.
2. Lý luận về lợi nhuận của Mác
- Chi phí sản xuất tư bản chủ nghĩa: Bao gồm chi phí tư liệu sản xuất (c) và chi phí sức lao động (v), ký hiệu là k = c + v.
- Quá trình tạo ra giá trị thặng dư: Công nhân tạo ra giá trị mới (v+m), trong đó m là giá trị thặng dư. Lợi nhuận (P) là hình thức chuyển hóa của giá trị thặng dư.
- Che dấu quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa: Công thức lợi nhuận (P) che giấu bản chất bóc lột lao động của nhà tư bản.
- Tỷ suất lợi nhuận và vai trò: Tỷ suất lợi nhuận (p') là tỷ lệ giữa giá trị thặng dư và tổng tư bản ứng trước. Nó là động lực cạnh tranh, thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật và nâng cao năng suất lao động.
- Sự chuyển hóa giá trị thành giá cả sản xuất: Giá cả sản xuất (k+p) là giá trị hàng hóa được điều chỉnh theo tỷ suất lợi nhuận bình quân.
3. Các hình thức của lợi nhuận
- Lợi nhuận công nghiệp: Là phần giá trị thặng dư do công nhân tạo ra và bị nhà tư bản chiếm giữ.
- Lợi nhuận thương nghiệp: Là một phần giá trị thặng dư do nhà tư bản công nghiệp nhường cho nhà tư bản thương nghiệp, phát sinh từ lĩnh vực lưu thông.
- Lợi nhuận ngân hàng: Là chênh lệch giữa lợi tức cho vay và lợi tức nhận gửi, hoạt động theo quy luật tỷ suất lợi nhuận bình quân.
- Lợi tức cho vay: Là một phần lợi nhuận bình quân mà nhà tư bản đi vay trả cho nhà tư bản cho vay.
- Địa tô: Là phần giá trị thặng dư còn lại sau khi đã khấu trừ lợi nhuận bình quân, mà nhà tư bản kinh doanh ruộng đất trả cho chủ đất.