Giới thiệu chung
Tiểu luận "Góp phần nhận diện cơ cấu xã hội ở nước ta qua 20 năm đổi mới" phân tích những thay đổi sâu sắc và toàn diện của cơ cấu xã hội Việt Nam dưới tác động của công cuộc đổi mới, đặc biệt là sự chuyển dịch từ nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Tài liệu nhấn mạnh vào sự biến đổi của các thành phần kinh tế và sự hình thành các hình thức sở hữu đa dạng, từ đó dẫn đến sự thay đổi trong cơ cấu xã hội - giai cấp, cơ cấu xã hội - nghề nghiệp, dân số, dân tộc và lãnh thổ.
Các phân hệ cơ cấu xã hội được phân tích bao gồm:
- Giai cấp công nhân: Sự gia tăng về số lượng, chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và sự phân hóa theo các thành phần kinh tế khác nhau (nhà nước, ngoài nhà nước, có vốn đầu tư nước ngoài).
- Giai cấp nông dân: Sự biến đổi về cơ cấu, phân hóa mạnh mẽ, một bộ phận chuyển sang làm công nhân, một bộ phận khác làm thuê, hoặc trở thành chủ trang trại.
- Tầng lớp trí thức: Sự tăng trưởng về số lượng và chất lượng, đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội, tuy nhiên vẫn còn những hạn chế về năng lực và cơ chế.
- Tầng lớp doanh nhân: Là lực lượng quan trọng thúc đẩy kinh tế thị trường, góp phần giải phóng lực lượng sản xuất và hội nhập quốc tế, nhưng cũng còn nhiều hạn chế về vốn, quy mô và ý thức pháp luật.
- Tầng lớp tiểu chủ và người kinh doanh nhỏ: Sự phát triển nhanh chóng, góp phần giải quyết nhu cầu tiêu dùng xã hội.
- Những người có công: Được Đảng và Nhà nước quan tâm chăm sóc với nhiều chính sách ưu đãi.
- Một số người làm giàu phi pháp: Biểu hiện của sự phân tầng xã hội không hợp thức, gây tác hại và làm sai lệch bức tranh phân tầng thu nhập.
Tiểu luận cũng chỉ ra những ảnh hưởng còn tồn tại từ yếu tố cố hữu của nền nông nghiệp lúa nước và văn hóa làng xã, cũng như những khuyết tật về tâm lý xã hội, thói hám danh lợi, tâm lý ngại lao động chân tay, dẫn đến sự phân tầng xã hội không hợp thức.
Cuối cùng, tài liệu đề cập đến sự tụt hậu về các tố chất cần thiết cho sự phát triển và hội nhập của con người Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc tiếp tục đổi mới, hoàn thiện chính sách để xây dựng một cơ cấu xã hội thích ứng với yêu cầu phát triển và hội nhập.